مهم‌ترين دليل مرگ و مير بالاي ماهيان قرمز عدم آشنايي مردم با نحوه نگهداري و مراقبت از ماهي قرمز است.

بر خلاف آنچه که تصور مي‌شود بسياري از مردم کشورمان اطلاعاتشان در مورد اين حيوان بسيار مختصر است و بعضاً داراي اطلاعاتي غلط هستند.

ماهي قرمز نسبت به ديگر ماهيان آکواريومي مقاومت بالايي دارد و درصورت رعايت نکاتي ساده و آسان مي‌تواند سال‌هاي زيادي عمر کند و اينكه اين ماهي‌ها نازك نارنجي و مردني به حساب مي‌آيند ناشي از اين است كه مردم روش نگهداري آنها را نمي‌دانند. آشنايي با بيماري‌هاي اين گونه ماهي‌ها و روش‌هاي پيشگيري و بعضا درمان‌ آنها مي‌تواند مفيد باشد.

بيماري‌ها سبب بروز رفتار غير طبيعي در ماهي و همچنين تغيير شكل بدن ماهي مي‌شوند. برخي از عفونت‌هاي ناشي از وجود باكتري، قارچ و پروتوزوئرها سبب مرگ و مير در مقياس بالا در ماهيان مي‌شوند.

در بسياري مواقع فاکتورهاي حياتي آب و تغييرات ايجاد شده در آن به‌طور عمدي يا سهوي موجب بروز بيماري در ماهي‌هاست؛گرچه غذا ي مورد استفاده در تغذيه ماهي نيز يکي از عوامل ايجاد بيماري است. ايجاد بيماري و بروز برخي تغييرات در رفتار ماهي در اثر بروز بيماري بسيار مشهود است و توجه به آنها مي‌تواند از مرگ ماهي و يا سرايت بيماري به ديگر ماهيان جلوگيري كند.

کنترل دقيق محيط زيست ماهي ودقت در برخي رفتارهاي ماهي نظير آمدن ماهي به سطح آب،  شناي غيرطبيعي، تنفس سخت، تنفس سريع باز و بسته کردن مکرر دهان و سرپوش آبششي به دفعات زياد،  عكس العمل نشان ندادن نسبت به محرك خارجي، شنا در سطوح پايين، قرار گرفتن ماهي در كف آب و باقي ماندن بدون تحرک در آنجا، پرش به ديواره و واردآوردن ضربه به اشياي داخل ظروف نگهداري ماهي، حرکات سريع باله‌ها، شناي عمودي، تغيير شکل بدن آنان نظير پوسيدگي دم و باله، تجمع مايعات در بدن يا آب آوردگي شكم،  خونريزي پوست، ايجاد انحناي دمي و تغيير محوطه دهان و ايجاد لكه‌هاي سياه در دم ماهي، كمرنگي پوست و ريزش فلس و بلند شدن پوست،  برآمدگي‌هاي غير طبيعي در آبشش‌ها و خونريزي آبشش،  کاهش وزن و متورم بودن شکم،  تحليل شكم و پريدگي رنگ و انحنا در قسمت قدامي ستون مهره‌ها،  کدورت چشم،  بيرون زدگي چشم‌ها و لکه‌هاي پوستي و... همه مي‌تواند دليل بر وجود بيماري در ماهي بوده و شما را وادارکند که با دکتر دامپزشک براي نجات جان اين حيوان کوچک ودوست داشتني مشورت کنيد.

براي شناخت بيشتر شما با بيماري‌هاي ماهي‌ که شايد عامل به‌وجود آورنده آن خودمان باشيم،  شايع‌ترين بيماري‌هاي مربوط به محيط زندگي ماهي‌هاي قرمز را مرور مي‌كنيم:

1 - خفگي:

عامل: كمبود اكسيژن (زير 6 ميلي‌گرم در ليتر)
علائم: ماهي به سطح آب آمده و تنفس سريع دارد.
درمان و رفع مشکل: افزايش ميزان هوادهي،  كاهش تراكم ماهي،  كاهش درجه حرارت و در آكواريوم‌ها رعايت فاصله مناسب از منابع حرارتي

2 - بيماري تغذيه اي:

عامل: نبود غذا و يا جيره غذايي نامتعادل
علائم: فرورفتگي شكم و بي‌اشتهايي و ساييدگي باله‌ها و رشد ضعيف و سستي همراه با بي‌حالي
درمان و رفع مشکل: استفاده از جيره متعادل و كافي و استفاده از غذاي زنده در تغذيه و افزودن مولتي ويتامين و مواد كمكي به جيره غذايي

3 - اسيدي شدن آب:

عامل: تغيير اسيديته (PH) به زير 5/6
علائم: شناي غير طبيعي،  به‌طوري كه ماهي در مسيري كوتاه شنا كرده و سپس متوقف مي‌شود. ماهي به سطح آب آمده و هوا را مي‌بلعد و موكوس زياد در آبشش ترشح مي‌شود. پديد آمدن نقاط سفيد و خاكستري در سر، سستي و بي‌حالي و تنفس سريع و خونريزي‌هاي نقطه‌اي زير جلدي
درمان و رفع مشکل: كنترل ميزان PH و بالا بردن آن از طريق افزودن محلول آهك به آب.

4 - قليايي شدن آب:

عامل: بالارفتن (PH )بيش از 4/8
علائم: خوردگي باله‌ها،  تغيير رنگ قهوه‌اي در آبشش‌ها،  نداشتن تعادل،  بروز نقاط سفيد خاكستري در اطراف سر،  موكوس زياد پوستي و نيز خونريزي نقطه‌اي زير جلدي
درمان و رفع مشکل: تعويض آب و کنترل PH

5 - ضربه:

عامل: حمل‌ونقل، دستكاري ماهي، برخورد ماهي با اشيا، استرس حمل ونقل و...
علائم: ريزش فلس‌ها و ماندن در كف آب،  از بين رفتن شعاع باله‌ها، تيرگي كامل باله‌ها،  تيرگي قرنيه، جراحت روي بدن، خونريزي چشمي، بي‌اشتهايي و سستي و بي‌حالي
درمان و رفع مشکل: کاهش تراکم ماهي و افزايش حجم ظرف نگهداري با افزايش آب

6 - مسموميت آمونياكي:

عامل: تغذيه بيش از حد،  وجود مانده‌هاي غذايي تجمع يافته در كف ظرف
علائم: شناي غير طبيعي،  باز بودن دهان و سرپوش آبششي در ماهي،  تنفس در سطح آب،  پرش ماهي،  خوردگي باله،  ترشح موكوس زياد پوستي و سستي و بي‌حالي
درمان و رفع مشکل: كاهش ميزان PH و تعويض آب و استفاده از زئوليت در سيستم مداربسته و آكواريوم‌ها

7 - مسموميت با دي اكسيد كربن:

عامل: اكسيژن كمتر از 6 و دي اكسيد كربن بيشتر از 60 ميلي گرم در ليتر
علائم: به پهلو افتادن ماهي،  كندي تنفس،  سستي،  بي‌حالي و بي‌اشتهايي
درمان و رفع مشکل: استفاده از مواد بافري

8 - مسموميت با كلر:

عامل: افزايش ميزان كلر بيشتر از 5/ 0 ميلي‌گرم در ليتر
علائم: كمرنگي ماهي،  نداشتن تعادل،  رنگ‌پريدگي آبشش‌ها،  گود افتادگي چشم‌ها،  تنفس آهسته که درسطح آب صورت مي‌گيرد.
درمان و رفع مشکل: تعديل كردن آب با استفاده از مواد خنثي‌كننده كلر(تيوسولفات سديم)

توصيه‌هاي آخر

نكات زير را هم به خاطر داشته‌ باشيد:
 از بيش از يك جفت ماهي دريک ظرف نگاهداري نکنيد، ظروف نگهداري ماهي هم بايد به صورت دوره‌اي شسته شود. براي اين منظور مي‌توانيد از محلول نمك طعام 3درصد يا ترکيبات آمونيوم به مقدار 1/0 تا يك گرم در ليترآب به مدت 15 تا 10 دقيقه و يا ترکيبات يددار به مقدار 200 ميلي‌گرم در ليتر آب به مدت 10 ثانيه استفاده كنيد.

بايد توجه داشت که مواد ضدعفونى کننده براى ماهى‌ها خطرناک است،  لذا بايد حتما ظروف در انتهاي کار به دقت شست‌وشو داده شده و زماني براي آبگيري مجدد و رهاسازي ماهي براي آن پيش‌بيني شود، هر ماهي قرمز براي ماندگاري طولاني حداقل به يك ليتر آب نياز دارد كه ترجيحا مي‌بايست روزانه تعويض شود، توجه داشته باشيد تغيير ناگهاني دماي آب تعويضي موجب ايجاد استرس براي ماهي مي‌‌شود،  آب مناسب براي نگاهداري ماهي آب نرم است.

درصورتي‌که از آب لوله کشي شهري استفاده مي‌کنيد چون داراي کلر است و ماهي قرمز در مقابل افزودني‌هاي شيميايي همانند کلر بسيار حساس است،  اين آبها بايد قبل از استفاده براي ظروف نگهداري ماهي کلرزدايى شود.

براي اين منظور بايد آب را قبل از استفاده حداقل به مدت 48 ساعت در ظروف دهان گشاد نگهداري تا ضمن برقراري تعادل گازها در آب کلر موجود در آب خارج گردد، از ريختن نمک يا انداختن حبه قند در آب خودداري کنيد، از انداختن سکه و ديگر فلزات در آب خودداري کنيد، ريشه‌هاي بامبو، صدف‌هاي ريز و گوش‌ماهي منابع خوبي به جهت تامين مواد معدني آب محسوب مي‌‌شوند، از ريختن سنگريزه به داخل ظرف ماهي خودداري کنيد زيرا علاوه براينکه مي‌توانند سبب آلودگي محيط شوند، لبه‌هاي ناصاف آن نيز مي‌تواند موجب آسيب رساندن به ماهي و ايجاد عفونت‌هاي ثانويه شود.